Inzicht in Drijfveren

Themanummer van 'Tijdschrift voor Management en Organisatie'

Over Dit Themanummer

Tijdschrift voor Management en Organisatie
Jaargang 64, nummer 2, maart/april 2009

Onder redactie van:

Inzicht in Drijfveren - Ter Inleiding (Paul van Geest, Harry Commandeur, Martijn Meijer)

Uitgangspunt van dit themanummer is dat bij de oplossing van alle dilemma’s die aan de oppervlakte komen als een concrete management of organisatiekwestie zich manifesteert, drijfveren meespelen, waarvan men zich al dan niet bewust is. Waarom wil men outsourcen? Is het, zwart-wit gesteld, vanuit het streven de situatie ter plekke te verbeteren of wil men toch dat borstbeeld in de gang of het logo van de onderneming laten overheersen in het straatbeeld? En welke drijfveren liggen daaraan ten grondslag, en waar komen die weer vandaan? In dit themanummer worden die onbewuste, maar altijd aanwezige drijfveren nader aan de orde gesteld.

Download dit artikel

Klassieke Denkers / Filosofen

Integriteit als drijfveer / Augustinus als 'Gesinnungsethiker' (Paul van Geest)

Als managers naar integriteit streven dan genereert dit vertrouwen in het bedrijfsleven indien dit in de bedrijfsvoering tot uitdrukking komt. Meestal valt het woord ‘integriteit’ echter als het tegendeel van deze deugd in het dagelijks handelen aan het licht treedt; als managers en bestuurders omkoopbaar blijken, steekpenningen aannemen, ingewikkelde financiële constructies fabriceren die hen wel, maar de consument niet helemaal ten goede komen. Integriteit is wel gedefinieerd als het vermogen om conform geschreven en ongeschreven regels te handelen en bevoegdheden niet oneigenlijk te gebruiken. Maken instituties of personen zich aan dit laatste schuldig en blijkt persoonlijke bevoordeling ten koste van het algemeen belang bewust te worden nagestreefd, dan is er geen sprake van integriteit. Integriteit is immers verwant aan deugden als eerlijkheid, transparantie, oprechtheid, respect voor belangen van anderen, onkreukbaarheid en aan leven volgens het adagium: ‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doet dat ook een ander niet.’ De integriteit wordt dan ook op de proef gesteld als het ideaal dat men zegt na te streven niet blijkt te stroken met het persoonlijk belang. Kiest men dan voor het persoonlijk belang, dan verliest men de persoonlijke integriteit in de mate waarin men voor het eigenbelang gaat. In deze bijdrage wordt getracht het woord ‘integriteit’ uit te diepen door een van de grootste denkers uit de geschiedenis van de westerse christenheid, Augustinus van Hippo (354-430) te raadplegen.

Download dit artikel

Lessen uit Utopia / Thomas More over de ideale samenleving (Floris van den Berg)

In Engeland wordt in 1535 de in ongenade geraakte hoge ambtenaar Thomas More (1478-1535) onder beschuldiging van hoogverraad onthoofd. Paus Pius XI verklaart hem vierhonderd jaar later, in 1935, heilig. Dat More in Utopia een pleidooi houdt voor euthanasie wordt hem door de katholieke kerk blijkbaar niet zwaar aangerekend. Als politicus is More alleen onder historici bekend, maar zijn boek Utopia (1516) is een klassieker uit de literaire canon. Het boek is echter niet alleen literair, maar vooral ook filosofisch interessant. Utopia is nog steeds een prettig leesbaar boek dat aanzet tot nadenken over hoe een samenleving ingericht zou kunnen worden en welke drijfveren erin doorklinken. Volgens More is de belangrijkste menselijke drijfveer hebzucht. Op basis van zijn ideeën daarover creëert hij een blauwdruk voor een samenleving die, in More’s visie, het beste in mensen naar boven haalt en het slechtste heeft uitgebannen. In dit artikel onderzoek ik of More’s ontwerp voor een ideale samenleving wel zo garant staat voor geluk als More benadrukt en of hij de maakbaarheid van de menselijke aard niet overschat. Utopia kan worden gebruikt als springplank voor reflectie op een zo goed mogelijke (utopische) samenleving.

Download dit artikel

Spinoza en de mercator sapiens / De praktijk van de filosofie (Wieb van Bunge)

Op het eerste gezicht lijkt er weinig aanleiding te bestaan om Spinoza in verband te brengen met modern management. Wijst alleen wat wij van zijn leven weten niet eerder op een teruggetrokken, zelfs eenzaam bestaan van afzondering en contemplatie? En wat zou die berucht abstracte, theoretische filosofie van Spinoza moderne, praktische mensen nu nog te zeggen kunnen hebben? Hier zal worden betoogd dat Spinoza een scherp oog had voor de praktijk van alledag en de eisen die het leven in een republiek van kooplui stelde. Bovendien ontvouwt zijn Ethica een visie op menselijk handelen waarmee ook de moderne manager zijn voordeel kan doen: elke managementtheorie veronderstelt nu eenmaal een visie op de aard van menselijk gedrag en over de verhouding tussen mensen en hun omgeving. Spinoza’s filosofie is bij uitstek een theorie omtrent de relatie tussen mensen en hun omgeving en over de drijfveren van menselijk gedrag.

Download dit artikel

Nietzsches dwarse denken / Over menselijke drijfveren en lastige dilemma's (Paul van Tongeren)

Het is niet gemakkelijk om Nietzsches gedachten samen te vatten en te zeggen wat hij ons zou kunnen leren over menselijke drijfveren, en over hoe om te gaan met lastige dilemma’s. Dat geldt tot op zekere hoogte voor bijna alle denkers, maar voor Nietzsche geldt het om een extra reden: zijn gedachten zijn niet alleen moeilijk samen te vatten, ze zijn ook gevaarlijk en vaak niet bijzonder welkom. Ik sta daarmee meteen zelf al voor een lastig dilemma: moet ik zo trouw mogelijk weergeven wat Nietzsche mijn inziens heeft gedacht over dilemma’s en drijfveren, en daarmee het risico lopen tegen de haren van lezers in te strijken? Of moet ik proberen iets uit zijn denken te halen wat ons bevalt, waarmee wij tegenwoordig menen iets te kunnen, maar op het gevaar af daarmee ontrouw te zijn aan degene die ik pretendeer te presenteren?

Download dit artikel

Bestuurders in de Praktijk

Hard met hart voor de zaak; Een gesprek met voormalig Shell-topman Cor Herkströter

De belangrijke beslissingen op het niveau van de raad van bestuur in een organisatie ‘komen’ – in de optiek van Herkströter – grotendeels en bij voorkeur ‘tot stand’. Zij worden niet door één persoon genomen. De eindverantwoordelijke blijft wel de dirigent in het besluitvormingsproces en legt over het resultaat rekenschap en verantwoording af aan de organisatie en aan de maatschappij. Dit principe geldt volgens Herkströter voor alle verantwoordelijken binnen de organisatie: mensen hebben een eigen verantwoordelijkheid in de processen of besluiten die door hen beïnvloedbaar of beheersbaar zijn. Dit principe helpt de balans van risico en rendement
beter in de hand te houden. Constante kernwaarden helpen daarbij. In het verlengde hiervan ligt Herkströters leidraad dat besluiten op basis van de rede in gezamenlijkheid ontstaan. Inherent aan deze leidraad is in zijn idee het appel op de leden van een team om de verantwoordelijkheid voor besluiten zelf te houden en niet op derden af te schuiven.

Download dit artikel

Bouwen en bewaren; Een gesprek met Frits Goldschmeding, oprichter van uitzendconcern Randstad
Besturen is niet voor bange mensen; De drijfveren van Eelco Brinkman, een gesprek

Voor Elco Brinkman zijn onafhankelijk denken, doen en zijn essentieel voor goed bestuur en voor een effectief bestuurder. Een zelfstandig kritisch denkvermogen toepassen op situaties en problemen, de angst voorbij zijn en heilig geloven in je keuze maken dat je de ongewisse uitkomst vooraf accepteert. Dit is cruciaal voor een zekere mate van (r)evolutie. Het continueren van de status quo is onvoldoende.

Download dit artikel

Geen eenvoudig onderscheid tussen goed en kwaad; Een gesprek met minister van justitie Ernst Hirsch Ballin

Simplificering van goed en kwaad vertekent het beeld van de werkelijkheid, aldus Ernst Hirsch Ballin. Dilemma’s lijken ontweken te  kunnen worden, als er maar een scherpe scheidslijn wordt aangebracht tussen goed en kwaad. Maar schijn bedriegt. Als de rechter meer weet van de drijfveren van een vermeende crimineel, zal hij meer genuanceerd oordelen dan wanneer hij daar niet van op de hoogte is. Daarom wordt in het justitiële apparaat rekening gehouden met drijfveren van mensen. Dit meer genuanceerde oordeel staat in wisselwerking met een levensbesef, een overtuiging en een wereldbeeld waarin niet alles ‘zwart-wit’ is. Ook op een hoger abstractie niveau.

Download dit artikel

Samen op weg; Een gesprek met Jan van Bemmel over reformatorische wijsbegeerte

‘De reformatorische wijsbegeerte helpt me in de manier waarop ik kijk naar de wereld, de wetenschap en de medemens’, aldus emeritus hoogleraar en voormalig rector magnificus Jan van Bemmel. De reformatorische wijsbegeerte biedt hem een methode om onuitgesproken vooronderstellingen expliciet te maken. Dat gebeurt door eerst goed te luisteren: ‘Daarmee doe je de ander recht. Pas daarna ga je kritische vragen stellen.’

Download dit artikel

Helder leiderschap, focus en draagvlak; Een gesprek met generaal Dick Berlijn

Terugkerend in het gesprek met Dick Berlijn is het thema ‘draagvlak’. Draagvlak is essentieel voor Defensie, binnen en buiten de strijdkrachten. Want ‘als we onze stakeholders niet tevreden houden, gaan we out of business’, aldus Berlijn. Dus moet Defensie focus aanbrengen en haar missie duidelijk hebben: Waartoe zijn wij op aarde? Wat is ons product? Wie zijn onze stakeholders? Hoe weten wij of deze stakeholders – de samenleving – tevreden over ons zijn?

Download dit artikel

Share This