Inzicht in Drijfveren III

Themanummer van 'Tijdschrift voor Management & Organisatie'

Over Dit Themanummer

Tijdschrift voor Management en Organisatie
Jaargang 70, nummer 3/4, 2016

Onder redactie van:

Inleiding bij het Themanummer

Liefde en het streven naar eigenbelang als ultieme drijfveren tegelijk? : Inleiding bij het themanummer ‘Inzicht in drijfveren III’ (Paul van Geest, Fred Langerak & Harry Commandeur)

In dit inleidende artikel van het themanummer legt de gastredactie uit waarom de auteurs zijn gevraagd om na te denken en te reflecteren over de wijze waarop ‘agapè’, als ontvankelijkheid voor onbegrensde, onvoorwaardelijke en belangeloze liefde, kan doorwerken in de drijfveren die aan het handelen van mensen (microniveau) en organisaties (mesoniveau) ten grondslag liggen, en hoe agapè de inrichting van markten en maatschappij (macroniveau) kan beïnvloeden. Ook wordt uit de doeken gedaan hoe de bijdragen in dit themanummer zijn geordend naar de genoemde aggregatieniveaus, door zich achtereenvolgens te richten op: (a) agapè als mensbeeld en de manier waarop dit mensbeeld het handelen beïnvloedt, (b) de wijze waarop agapè doorwerkt in de inrichting, het beheer en handelen van organisaties, en (c) agapè als regelmechanisme van markt en maatschappij.

Download dit artikel

Mens en Mensbeelden

Augustinus over hebzucht en liefde als drijfveren (Paul van Geest)

Over de vraag of liefde kan doorwerken in drijfveren die aan besluiten en handelingen in het bedrijfsleven ten grondslag liggen, heeft Augustinus niet concreet nagedacht. Maar in zijn beschrijvingen van de ideale individuele en sociale levensorde weerklinkt – evenals in zijn karakterisering van de abjecte leider in zijn eigen ‘bedrijf’ (de kerk) – zijn visie hierop. De drijfveer van de hebzucht omschrijft Augustinus als een straf. Vrijgevigheid daarentegen vat hij steeds op als opmaat voor innerlijke rust, liefde en wijsheid. Als met betrekking tot geld en goed een mens in staat is het vermogen te ontwikkelen te kunnen delen, blijft hij eveneens gevrijwaard van drijfveren die hem tot een isolement en tot angst leiden. Augustinus zag als geen ander de gevaren van armoede en rijkdom, van hebzucht en eerzucht, omdat zowel deze hoedanigheden als drijfveren in zijn idee altijd tot angst en onvrijheid leiden. Bovendien belemmeren zij het vertrouwen in en het streven naar het dienen van de ander.

Download dit artikel

Ecce homo oeconomicus; Naastenliefde als vermomde eigenliefde? (Joost Hengstmengel)

Ondernemingen en organisaties afficheren zichzelf graag als naastenlievend in de breedste zin van het woord: ze zijn sociaal betrokken, maatschappelijk verantwoord en milieubewust. Logisch, zegt de econoom-in-ons, want een goed imago betaalt zich vroeg of laat terug in klinkende munt. Leidinggevenden zouden geen extra-economische doelen nastreven, als dit niet op een of andere manier lonend zou zijn. Toch is het de vraag of we hun drijfveren hiermee recht doen. Kan de liefde voor de ander, de maatschappij en de leefomgeving wel in alle gevallen herleid worden tot eigenbelang? In deze historische bijdrage ga ik na waar de econoom-in-ons vandaan komt. Hoe komt het dat we geneigd zijn de drijfveren van actoren in het economisch domein te reduceren tot welbegrepen
eigenbelang? Hoe komt het eigenlijk dat economen zo slecht raad weten met altruïstische motieven? Voor een begin van een antwoord blijken we onze blik te moeten richten op de vroegmoderne periode.

Download dit artikel

Een kleine landkaart van de ziel; Over het belang van kennis van en gesprek over deugden en ondeugden (Govert Buijs)

In onze samenleving in het algemeen, en dus ook in de curricula van onze businessschools en in onze bedrijven, hebben we veel aandacht voor technisch-instrumentele kennis, maar komt ‘oriëntatiekennis’ – kennis over hoe we onze persoonlijkheid, onze ‘ziel’, op een moreel goede manier kunnen ontwikkelen – er erg bekaaid af. En dat terwijl we wel een veeleisend individueel verwachtingspatroon hanteren. Oriëntatiekennis is echter wel degelijk beschikbaar, in de vorm van tradities van morele reflectie die hun
neerslag gevonden hebben in mythen, religieuze verhalen en morele tractaten. In het Westen is dit in systematische vorm bijeengekomen in lijsten van deugden en ondeugden. Met behulp van hedendaagse psychologische inzichten kunnen we deze ordenen als betrekking hebbend op enerzijds het ontwikkelen van realiteitsbesef, en anderzijds het ontwikkelen van zelfbesef. Op deze wijze kunnen de klassieke deugden en ondeugden op een nieuwe manier geordend, geïnterpreteerd en ter sprake gebracht worden, ook binnen het onderwijs en binnen organisaties.

Download dit artikel

Organiseren en Beheren

Liefde, integriteit en geluk in organisaties (Roshnee Ossewaarde-Lowtoo)

Door de eeuwen heen hebben denkers persoonlijk geluk met de heelheid van de ziel verbonden. Deze heelheid is waar het begrip integriteit naar verwijst. De hoofdvraag van het artikel is dan ook hoe wij onze integriteit, c.q. de heelheid van onze ziel kunnen
bereiken en behouden in organisaties. Het betoog van het artikel is dat het project van integerwording, wat eigenlijk een project van karaktervorming is, door de liefde mogelijk gemaakt wordt. De liefde is hier opgevat als een oermotief dat voor de ordening van
drijfveren zorgt. Na een eerste paragraaf over het begrip geluk, wordt het verschijnsel ontglippend geluk in hedendaagse contexten belicht. Vervolgens wordt de relatie tussen liefde, geluk en integriteit bediscussieerd.

Download dit artikel

Dienstbaar krediet kan niet zonder relaties (Helen Toxopeus & Peter Blom)

Een goed krediet bestaat niet alleen uit een geslaagde transactie, maar ook uit het meewegen van het grotere geheel waarin dit krediet wordt verleend. De auteurs vangen dit onder de noemer ‘dienstbaar krediet’ en sluiten aan bij de literatuur die kredietverlening een brede maatschappelijke verantwoordelijkheid toebedeelt, niet alleen uit sociaal en duurzaam oogpunt, maar ook voor een goed functionerende economie op de langere termijn. Het begrip dienstbaar krediet werken zij uit aan de hand van de driespan kennen, vertrouwen en dienen (Rupert e.a., 2016). De auteurs onderzoeken onder welke voorwaarden kennen, vertrouwen en dienen zowel binnen relatiegericht als transactiegericht bankieren vorm kan krijgen. Zij concluderen dat, om dit te bereiken, inbedding van het krediet in een relatie cruciaal is.

Download dit artikel

Hoop als drijfveer (Patrick Nullens, Martijn Burger, Steven van den Heuvel & Emma Pleeging)

‘Caritas’ kan worden opgevat als een vorm van vertrouwen. Als zodanig is het verbonden met andere vormen van vertrouwen, zoals hoop. Naast liefde en geloof, is hoop een van de drie christelijke kerndeugden. Ze zijn onafscheidelijk met elkaar verbonden. Ze zijn niet alleen deugden die ons handelen richting geven, het zijn ook drie eigenschappen van de mens. Deze stelling wordt in het eerste deel van het artikel onderbouwd. Vervolgens richten de auteurs zich op het belang dat hoop heeft voor het economische leven en voor economen. Daaruit blijkt dat hoop een niet te onderschatten drijfveer voor innovatie en groei is. Hoop geeft ons ook de nodige veerkracht, ofwel vertrouwen, wanneer alles tegen lijkt te zitten. Economische theorieën en managementmodellen die deze antropologische gegevenheid onderschatten, missen niet alleen een belangrijk drijfvermogen, maar zullen ook vastlopen in een inhumaan systeem.

Download dit artikel

Maatschappij en Markten

Liefde als het hart van de economie (Lans Bovenberg)

Liefde (gedefinieerd als wederzijdse dienstbaarheid, gericht op win-win) is het hart van de economie als huishoudkunde. Zonder win-win is de meerwaarde van samenwerking niet duurzaam. Dit artikel benut recente empirische en theoretische economische literatuur, om te onderzoeken hoe liefde tot stand komt en wat de relatie is tussen liefde en geluk. Het ontwikkelt een model waarin de empirische relatie tussen liefde en geluk verklaard wordt door een derde factor, namelijk vertrouwen in de kracht van liefde als bron van geluk. De circulaire economie van geluk, vertrouwen en liefde is kwetsbaar voor de zondeval van ongeluk, wantrouwen en wraak. Daarom is verzoenende liefde onontbeerlijk. Deze zelfopofferende liefde komt weinig voor, maar kan grote invloed uitoefenen op de dynamiek in kleine en grote samenwerkingsverbanden.

Download dit artikel

Economisch inzicht in menselijke drijfveren (Eric van Damme)

Dit artikel beschrijft inzichten in menselijke drijfveren uit de recente economische literatuur. Die literatuur hanteert een veel rijker mensbeeld dan de karikatuur van de homo oeconomicus. Mensen geven om meer dan geld alleen en zijn niet zo rationeel (consistent en doelgericht) als eerder werd verondersteld. Veel mensen zijn echter wel zelfzuchtig en particularistisch, terwijl zuiver altruïsme schaars is. Positief is dat een groot deel van ons conditioneel coöperatief is en dat, als de juiste prikkels gegeven worden, ook een grote groep zelfzuchtigen zich coöperatief zal gedragen. Vals altruïsme kan worden opgewekt. De vraag of mensen ook meer altruïstisch gemaakt kunnen worden, is nog open.

Download dit artikel

Economie en het paradijs (Justus Veenman)

Vertrouwen in de ander is een basisvoorwaarde voor sociaal en economisch handelen. Dit vertrouwen is ernstig aangetast tijdens de recente economische crisis, toen de kwalijke gevolgen zichtbaar werden van hebzucht en wangedrag, vooral in de financiële sector. Volgens de invloedrijke klassieke socioloog Simmel is geloof in de ander een bepalende factor van vertrouwen. Hierbij speelt een emotie die sterk lijkt op ‘agapè’, naastenliefde. Verlies van vertrouwen betekent dan ook verlies van naastenliefde. Hebzucht en wangedrag hebben derhalve vergaande gevolgen. Een omkering van dit proces is niet eenvoudig. Opvoeding en onderwijs bieden (op termijn) nog de meeste kans op verbetering.

Download dit artikel

Share This