Inzicht in Drijfveren II

Themanummer van 'Tijdschrift voor Management en Organisatie'

Over Dit Themanummer

Tijdschrift voor Management en Organisatie
Jaargang 68, nummer 5/6, 2014

Onder redactie van:

 

Inleiding Bij het Themanummer

Inzicht in drijfveren als vertrekpunt voor vernieuwing (Harry Commandeur, Paul van Geest & Peter van Egmond)

Door veranderingen in de sociaal-maatschappelijke omgeving of technologische ontwikkelingen kunnen zich in een bedrijf management- en organisatievragen aandienen die de opmaat vormen tot verandering en vernieuwing. Of deze innovatie succesvol zal zijn, hangt van een aantal factoren af. De inzichten en kwaliteiten van de leider zijn bijvoorbeeld van groot belang. Als leiders voeling hebben met alle geledingen in hun organisaties, kennis hebben van de vragen vanuit de samenleving, hieruit waarschuwingssignalen opvangen en bovendien uitstekend weten te communiceren, dan is de kans groot dat zij de sociale innovatie tot stand kunnen brengen die de basis vormt voor technologische innovatie en uiteindelijk voor omzetvergroting. Investeringen in saamhorigheid zijn hier dus een essentieel onderdeel van. De interactie – in het bovenstaande voorbeeld tussen de leider en de medewerkers van zijn organisatie – is dus bepalend voor het succes van een innovatie. De kwaliteit van de menselijke interactie hangt evenwel weer af van hun drijfveren: de beweegredenen waarom zij denken zoals zij denken en handelen zoals zij handelen. Innerlijke drijfveren zijn minstens zo bepalend voor het welslagen van een onderneming als de menselijke interactie. In dit themanummer staan de drijfveren centraal.

Download dit artikel

Schuldbesef en Solidariteit

De rol van levensbeschouwing en het financiële systeem in de transitie naar een duurzame, circulaire economie (Herman Wijffels & Helen Toxopeus)

In dit essay staat de vraag centraal: hoe kunnen we als samenleving de transitie doormaken van een op lineaire, industriële leest geschoeide economie naar een circulaire economie? We spitsen ons toe op twee krachten achter deze verandering: de rol van levensbeschouwing als initiërende kracht en de rol van de financiële sector als ondersteunende kracht. We beogen de lezer te overtuigen dat levensbeschouwing, economie en financiële sector niet los van elkaar te zien zijn, maar dat levensbeschouwing en de financiële sector beide in belangrijke mate bepalend zijn voor de manier waarop we onze samenleving organiseren. De verschillende crises die we meemaken en de nieuwe kennis en technologie die we ons eigen maken, beïnvloeden onze levensbeschouwing, hetgeen weer leidt tot de ontwikkeling van nieuwe ideeën die leiden tot initiatieven in de economie en de daaraan ondersteunende financiële vormen.

Download dit artikel

De toekomst van Europa; Een essay over schuld, moraal en solidariteit (Coen Teulings)

Sinds enkele jaren verkeert Europa in de ernstigste crisis uit haar bestaan. Die crisis is niet alleen financieel, maar vooral politiek van
aard. Het ontbreekt aan een voorziening die in geval van ‘brand’ voorziet in dekking en snelle afhandeling van de schade. In feite
ontbreekt het in Europa aan de drijfveer om ‘solidariteit’ te betrachten; een drijfveer die nodig is om de problemen het hoofd te
bieden. Nu is solidariteit een moreel geladen begrip, zoals er in de debatten over de eurocrisis wel meer morele en levensbeschouwelijke termen gebruikt worden: schuld, boete, verantwoordelijkheid, vertrouwen. Maar is solidariteit alleen een morele aangelegenheid, of zijn er ook andere perspectieven mogelijk? Waar doen we in Europa goed aan?

Download dit artikel

Solidariteit ontrafeld (Marcel Canoy)

Vroeger waren samenlevingen overzichtelijk. Iedereen kende iedereen, waardoor de samenlevingen die stabiel waren het relatief gemakkelijk hadden in het organiseren van gedrag, samenhang of solidariteit met kwetsbaren. Nu samenlevingen veel complexer zijn, veel politieke besluiten grote groepen mensen betreffen die elkaar niet kennen, en burgers voortdurend switchen tussen verschillende typen gemeenschappen, ontstaat de vraag hoe cohesie of solidariteit het beste kan worden georganiseerd. De behoefte om het op te nemen voor kwetsbare burgers is niet kleiner geworden, maar de organisatie ervan is wel ingewikkelder dan vroeger. Om het goede leven te bereiken als samenleving is sturing op drie niveaus nodig. Op het laagste niveau (micro) proberen samenlevingen keuzes te maken waar baten de kosten overstijgen. Die baten kunnen daarbij breder zijn dan financieel van aard. Op het middenniveau (meso) spelen relaties tussen verschillende economische actoren een cruciale rol. De relaties worden gestuurd door contracten en afspraken, vanuit een gedeelde morele orde tussen de verschillende deelnemers aan de samenleving. Op het hoogste niveau (macro) moeten dingen geregeld worden die het niveau van directe relaties overstijgen, veelal leidend tot landelijk beleid op allerlei terreinen. Op het macroniveau is het nodig te zorgen dat zo veel mogelijk deelnemers participeren (in werk of anderszins) aan de maatschappij
en dat de relaties soepel verlopen. Een van de manieren om relaties op macroniveau soepel te laten verlopen is door een bepaalde mate van solidariteit te organiseren. Dit essay diept het begrip solidariteit verder uit en betoogt dat zulks nodig is om spraakverwarringen te voorkomen.

Download dit artikel

Markten, Moraal en Mensbeeld

Economie en het goede leven; De economische wetenschap in christelijk perspectief (Lans Bovenberg)

Deze bijdrage bespreekt de relatie tussen de moderne economische wetenschap en het goede leven vanuit een christelijk perspectief. Economen zijn voortdurend op zoek naar manieren om belangen parallel te laten lopen. Markt, overheid, moraal en liefde vullen elkaar daarbij aan. Het ombuigen van de trend om gedrag vooral te sturen met extrinsieke prikkels en expliciete contracten, die intrinsieke motivatie dreigen uit te hollen, vereist liefde als risicodragend kapitaal. Liefde en geluk zijn niet los verkrijgbaar. Twee elementen die in de economische wetenschap centraal staan – verstandig handelen en baatzuchtig en doelgericht gaan voor geluk – blijken ook in de christelijke traditie terug te komen. Rationaliteit en eigenbelang moeten dan wel voldoende ruim worden geïnterpreteerd – namelijk niet alleen materieel en niet los van anderen. Het goede leven van zowel de koopman als de dominee draait om win-win: om gedeelde vreugde. Er is sprake van eenheid in verscheidenheid.

Download dit artikel

De wisselgeving tussen zingeving en economie (Aloys Wijngaards & Esther-Mirjam Sent)

In 2007 protesteerden boeddhistische monniken tegen de stijging van de gasprijs in de straten van Yangon (Myanmar). De (niet-democratische) Myanmarese overheid had de prijs van benzine verhoogd, waardoor er een zware last op de schouders van de burgers kwam te liggen. Dit protest van de boeddhistische monniken is interessant om minstens twee redenen. Ten eerste rijden monniken zelf geen auto’s. Door te protesteren toonden zij ‘slechts’ hun solidariteit met de economische problemen van de leken. Ten tweede protesteerden de boeddhistische monniken door hun bedelkommen op de kop te houden. Waarom was het zo belangrijk dat juist de monniken op straat protesteerden in plaats van de gewone mensen? En waarom hielden zij hun bedelkommen op de kop? Als de handelingen van de monniken in Myanmar – die zowel een economische als een zingevende dimensie bevatten – in termen van standaard inzichten uit de economie beschouwd worden, kom je niet verder dan een verklaring die ‘niet meer psychologisch inzicht bevat dan de observatie dat mensen kiezen wat zij prefereren’ (Loewenstein 1999, p. 315). In dit artikel onderzoeken wij een alternatieve, diepgaandere benadering voor het bestuderen van de relatie tussen economisch gedrag en zingeving. De toegevoegde waarde van de combinatie van deze inzichten maken wij duidelijk door een aantal voorbeelden uit te werken waarin economisch keuzegedrag direct gerelateerd is aan zingeving.

Download dit artikel

Publieke liefde als kern van de economie; Een plausibele interpretatie (hoe absurd dit ook voor economen moge lijken!) (Govert Buijs)

In dit artikel wordt de stelling plausibel gemaakt dat de kern van de economie te zoeken is in het menselijke vermogen tot samenwerking, dus coöperatie en co-creatie, die weer het centrum vormen van het begrip ‘liefde’/agapè. Hoewel deze opvatting waarin liefde de kern vormt van de economie, momenteel binnen de economische wetenschap geen gemeengoed is, ligt ze wel ten grondslag aan het werk van de ‘vader van de economische wetenschap’, Adam Smith. Betoogd wordt dat zijn beroemde uitspraak over het primaat van het eigenbelang binnen de economie (en vandaaruit ook binnen de economische wetenschap) berust op een interpretatiefout. De markt is voor hem juist de plaats waar gedeeld belang tot stand komt. Naast Smiths analyse van de
markt wordt in dit artikel ook het onderscheid mens-dier ingezet om zicht te krijgen op het eigen karakter van de menselijke economie. Op deze basis kan ook een kritische maatstaf ontwikkeld worden om economische praktijken als ‘economisch deugdelijk’ of juist ‘economischondeugdelijk’ te diagnosticeren.

Hoewel de opvatting over samenwerking als de kern van de economie in feite een empirische claim behelst, wordt in dit artikel (nog) geen poging gedaan deze ook empirisch te corrobereren. Vandaar dat het voorshands om een ‘plausibel interpretatievoorstel’ gaat.

Download dit artikel

Leiderschap, Bestuur en Zelforganisatie

Slim omgaan met ethische dilemma's; Een hermeneutisch model (Patrick Nullens)

Dit artikel richt zich op de ethische uitdagingen waar leiders in organisaties mee te maken krijgen. Aan de hand van een casus uit de praktijk wordt de aandacht gevestigd op het opvallende gebrek aan ethische reflectie door leiders – ‘morele intelligentie’ is een vaak onderbelichte vaardigheid. Dit artikel komt daaraan tegemoet door de aard van ethische reflectie te beschrijven. Ethisch verantwoord handelen wordt gedefinieerd als een vorm van hermeneutiek, of interpretatie: ethische keuzes zijn reflecties van de wijze waarop mensen zin geven aan de werkelijkheid. Om dit hermeneutische proces te helpen wordt een raamwerk voorgesteld: een matrix waarin de vier verschillende ethische benaderingen worden beschreven. Ook worden er vijf niveaus ontwaard in de context waarin ethische keuzes worden gemaakt. Tezamen vormen deze onderscheidingen handvatten om met ethische dilemma’s om te gaan in de context van menselijke organisaties.

Download dit artikel

Recht en bestuur: Liefdevol of liefdeloos (Albert Koers)

Dit essay – meer vragen dan antwoorden – is een verkenning naar de relatie tussen liefde, recht en bestuur. Liefde, ik zeg het maar meteen, niet in de vorm van eros, maar vooral als philia: vriendschap, loyaliteit. Hoe raakt een nuchtere jurist in vredesnaam verzeild in een dergelijk onderwerp? Mijn vinger wijst eerst naar een conferentie over ‘Economie, Religie, Governance & Organisatie’ in juni 2013, waarin economen en theologen van gedachten wisselden over de vraag wat ze van elkaar kunnen leren. Daarna wijst de vinger naar mijzelf, omdat ik het op mij nam (een deel van) het rijke gedachtegoed van die conferentie te transponeren naar mijn professionele wereld: die van recht en openbaar bestuur. Dat leverde een hele zoektocht op en hierna doe ik daarvan verslag.

Download dit artikel

Zorgen voor geluk (Werner Brouwer, Job van Exel en Renske Hoefman)

Mantelzorg, zorg gegeven door familie en vrienden van een zieke of hulpbehoevende, is een zeer belangrijk onderdeel van de totale zorg in Nederland. Alhoewel het vaak de geprefereerde zorgvorm is van zowel de patiënt als de mantelzorger, kan de impact van mantelzorg op het welzijn van de mantelzorger groot zijn. Een klassieke manier om welzijn te meten is in termen van geluk. Middels een gevalideerd instrument, de CarerQol, wordt de impact van mantelzorg op zeven belangrijke domeinen van subjectieve belasting gemeten alsmede het geluk van mantelzorgers. Daardoor kan worden vastgesteld welke elementen van zorgbelasting het geluk van mantelzorgers het meest beïnvloeden in positieve of negatieve zin. Het geluk van mantelzorgers kan zo worden gemonitord en vraaggerichte, (kosten)effectieve interventies kunnen worden ontwikkeld teneinde het geluk van mantelzorgers te borgen.

Download dit artikel

Share This